موسیقیدانان و خوانندگان برجسته بابل
از دلکش و مازیار تا نسل معاصر موسیقی
بابل را اگر فقط با تاریخ، بازار، طبیعت و بناهای قدیمی آن بشناسیم، بخش مهمی از هویت این شهر را نادیده گرفتهایم. موسیقی بابل نیز مانند ادبیات، هنر و فرهنگ محلی آن، بخشی از حافظه فرهنگی این شهر در مازندران است.
در طول دهههای گذشته، نام هنرمندان مختلفی که در بابل متولد شدهاند یا با فرهنگ موسیقایی این منطقه ارتباط داشتهاند، در موسیقی ایران شنیده شده است؛ از دلکش و مازیار که نامشان در تاریخ موسیقی و آواز ایران ماندگار شده، تا بیژن مرتضوی، بیژن بیژنی و افشین و حسین فدائیان که هرکدام در دوره و فضای متفاوتی فعالیت کردهاند. منابع مختلف نیز تولد یا ارتباط این هنرمندان با بابل را ثبت کردهاند.
به همین دلیل، وقتی از موسیقیدانان بابل صحبت میکنیم، بهتر است فقط به چند نام مشهور اکتفا نکنیم. پشت این نامها، تاریخ یک شهر، موسیقی مازندران، آوازهای محلی و نسلی از هنرمندانی قرار دارد که هرکدام بخشی از این مسیر را ساختهاند.
معروفترین خوانندگان و موسیقیدانان بابل چه کسانی هستند؟
اگر بخواهیم چند چهره شناختهشده را که ارتباطشان با بابل در منابع ثبت شده است نام ببریم، میتوان به این افراد اشاره کرد:
دلکش؛ خواننده نامدار موسیقی ایران و زاده بابل.
مازیار؛ خواننده محبوب موسیقی پاپ که با نام اصلی عبدالرضا کیانینژاد در بابل متولد شد.
بیژن مرتضوی؛ نوازنده ویولن، آهنگساز، تنظیمکننده و خواننده ایرانی که منابع مختلف تولد او را در بابل ثبت کردهاند.
بیژن بیژنی؛ خواننده موسیقی سنتی و خوشنویس، متولد بابل.
افشین جعفری؛ خواننده، ترانهسرا، آهنگساز و نوازنده گیتار موسیقی پاپ، متولد بابل.
دلکش؛ یکی از مهمترین نامهای موسیقی بابل
وقتی درباره خوانندگان مشهور بابل صحبت میکنیم، نمیتوان از دلکش عبور کرد.
عصمت باقرپور بابلی با نام هنری دلکش از شناختهشدهترین خوانندگان تاریخ موسیقی ایران بود و در بابل متولد شد.
اهمیت او فقط در شهرت ملیاش خلاصه نمیشود. دلکش از دوران کودکی با آوازهای محلی مازندران آشنا بود و بعدها نیز بخشی از اجراهای خود را به ترانهها و آوازهای مازندرانی اختصاص داد. منابع درباره اجراهایی مانند «ربابهجان»، «مریمجان»، «زهرا جان»، «امیری» و «رعناجان» از او یاد کردهاند.
این مسئله از نظر فرهنگی بسیار مهم است.
دلکش زمانی به یکی از صداهای مشهور موسیقی ایران تبدیل شد که موسیقی محلی هنوز مانند امروز در دسترس رسانههای گسترده نبود. بنابراین حضور آوازهای مازندرانی در اجراهای او، باعث شد بخشی از رنگ موسیقایی شمال ایران به گوش مخاطبان بسیار گستردهتری برسد.
مازیار؛ صدای دیگری از بابل در موسیقی پاپ ایران
مازیار با نام اصلی عبدالرضا کیانینژاد، در سال ۱۳۳۱ در بابل متولد شد و بعدها به یکی از خوانندگان شناختهشده موسیقی پاپ ایران تبدیل شد.
مسیر حرفهای او از نوجوانی و فعالیتهای هنری آغاز شد و حضور در اردوهای جوانان رامسر یکی از نقاط مهم آغاز مسیر هنری او بود.
ترانههایی مانند «ماهیگیر»، «کبوتر»، «همسر» و «ایران ایران» در میان آثار شناختهشده او قرار دارند.
اما شاید جالبترین نکته برای بابل این باشد که مسیر مازیار از همین منطقه آغاز شد.
تورج شعبانخانی نیز در خاطرات خود از دوران فعالیتش در مازندران، مازیار را جوانی توصیف کرده که برای فعالیت موسیقی از بابل به ساری رفتوآمد میکرد و عشق زیادی به موسیقی داشت.
بنابراین نام مازیار را میتوان یکی از پیوندهای مهم میان بابل، مازندران و موسیقی پاپ ایران دانست.
بیژن مرتضوی؛ ویولنیستی از بابل
بابل تنها خواننده به موسیقی ایران معرفی نکرده است.
بیژن مرتضوی از شناختهشدهترین موسیقیدانانی است که نامش با بابل گره خورده است. منابع مختلف او را متولد بابل معرفی کردهاند و از کودکی به عنوان نوازنده ویولن فعالیت داشته است.
اهمیت مرتضوی برای علاقهمندان موسیقی فقط به خوانندگی او محدود نیست.
وی در نوازندگی ویولن، آهنگسازی و تنظیم نیز فعالیت داشته و در آثار بیکلام خود از ترکیب عناصر موسیقی ایرانی و موسیقی پاپ استفاده کرده است.
مسیر او همچنین نمونه جالبی از این است که یک هنرجوی ساز چگونه میتواند از یادگیری یک ساز به دنیای گستردهتری از آهنگسازی، تنظیم و اجرا برسد.
بیژن بیژنی؛ پیوند آواز، موسیقی ایرانی و خوشنویسی
بیژن بیژنی نیز از چهرههای فرهنگی شناختهشده متولد بابل است.
او خواننده موسیقی سنتی ایران و در عین حال خوشنویس است و فعالیت هنری او تنها به موسیقی محدود نمیشود. منابع زندگینامهای، تولد او را در سال ۱۳۳۲ در بابل ثبت کردهاند.
بیژنی از دوران مدرسه به خوشنویسی و آواز علاقهمند شد و بعدها با خانواده کامکار آشنا شد؛ آشناییای که مسیر جدیتر شدن فعالیت موسیقایی او را شکل داد.
او همچنین نزد استادانی مانند داریوش پیرنیاکان و عطا جنگوک، سهتار آموخته است.
ترکیب آواز، سهتار و خوشنویسی در شخصیت هنری بیژن بیژنی نمونه خوبی از پیوند چند هنر ایرانی در یک هنرمند بابلی است.
افشین؛ چهرهای از نسل جدیدتر موسیقی پاپ
در نسل بعدی خوانندگان، افشین جعفری با نام هنری افشین نیز در بابل متولد شده است.
افشین خواننده، آهنگساز، ترانهسرا و نوازنده گیتار موسیقی پاپ است و فعالیت حرفهای خود را در اواخر دهه ۱۳۷۰ آغاز کرد. منابع موسیقی، محل تولد او را بابل ثبت کردهاند.
او از همان دوران نوجوانی به گیتار و نوشتن ترانه علاقه داشت و بعدها در موسیقی پاپ فارسی فعالیت حرفهای خود را ادامه داد.
این مسیر برای علاقهمندان جوان موسیقی قابل توجه است؛ زیرا نشان میدهد خوانندگی، نوازندگی گیتار و ترانهنویسی میتوانند همزمان بخشی از مسیر یک موزیسین باشند.
چهرههای تأثیرگذارتر در موسیقی معاصر بابل
در کنار نامهای شناختهشده نسلهای گذشته، در سالهای اخیر نیز هنرمندانی از بابل در فضای موسیقی فعالیت داشتهاند و بخشی از جریان موسیقی معاصر شهر را شکل دادهاند.
حامد پرند متولد 1362 - از جمله فعالان فرهنگی و هنری موسیقی بابل در سالهای اخیر است که فعالیت او در حوزه خوانندگی، آهنگسازی و تولید موسیقی قابل مشاهده است. از آثار منتشرشده با صدای او میتوان به قطعاتی مانند بابل سیتی و پرواز - شقایق - دیوونگی و منجی و همچنین داوری جشنواره های بزرگ شهر اشاره کرد. فعالیت او در کنار آموزش و تولید موسیقی برای تاتر های مطرح شهر، نمونهای از جریان معاصر موسیقی در بابل است. فعالیت های هنری او با مشاوره های گوناگون با نهاد های فرهنگی موارد با اهمیت زندگی هنری ایشان می باشد.
مقتدی غرباوی متولد 1360 - نیز از دیگر نامهای حاضر در موسیقی معاصر منطقه است. نام او در آثار مختلف بهعنوان خواننده و آهنگساز دیده میشود و همکاری او با هنرمندان نسل جدیدتر موسیقی بابل و مازندران، بخشی از جریان تولید موسیقی در سالهای اخیر را شکل داده است. او با علیرضا افکاری همکاری داشته و در کنار حامد پرند داور جشنواره های بزرگ بابل بوده و خود تا زمانی بسیار زیادی، یکی از مدرسان موسیقی در شهر بهارنارنج بوده.
آریا آرامنژاد نیز از چهرههای شناختهشده نسل معاصر موسیقی بابل است. او در سال ۱۳۶۲ در بابل متولد شد و بهعنوان خواننده، ترانهسرا و آهنگساز فعالیت کرده است.
آرامنژاد در بخشی از فعالیت حرفهای خود، موسیقی پاپ را با ترانههایی اجتماعی و شخصی همراه کرد و آثاری مانند «دلم هواتو کرده»، «سالهای بیتحویل»، «جرقههای سایهکش» و «علی برخیز» در کارنامه او قرار دارند.
از نگاه تاریخ موسیقی بابل، اهمیت آرامنژاد فقط در سبک یا تعداد آثار او نیست؛ بلکه نمونهای از نسلی است که در آن ترانهسرایی، آهنگسازی، خوانندگی و دغدغههای اجتماعی بیش از گذشته در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
حضور این نسل از هنرمندان نشان میدهد که موسیقی معاصر بابل را نمیتوان فقط با نامهای تاریخی مانند دلکش و مازیار تعریف کرد. در دهههای اخیر نیز خوانندگان، آهنگسازان، نوازندگان و تولیدکنندگان موسیقی در بابل فعالیت کردهاند و هرکدام به شکل خود در تداوم فضای موسیقایی شهر نقش داشتهاند.
در این میان، تفاوت نسلها نیز قابل توجه است؛ از خوانندگانی مانند دلکش که موسیقی بومی مازندران را به مخاطبان گستردهتری معرفی کردند، تا مازیار و بیژن مرتضوی در جریان موسیقی پاپ، بیژن بیژنی در موسیقی ایرانی و هنرمندان معاصر مانند آریا آرامنژاد، حامد پرند و مقتدی غرباوی که در دورههای جدیدتر به تولید و اجرای موسیقی پرداختهاند.
به این ترتیب، تاریخ موسیقی بابل یک مسیر تمامشده نیست؛ مسیری است که از موسیقی محلی و آوازهای مازندرانی آغاز شده، با نسلهای مختلف هنرمندان ادامه پیدا کرده و همچنان در فضای موسیقی معاصر این شهر جریان دارد.
موسیقی بابل فقط موسیقی پاپ نیست
اگر تمام تاریخ موسیقی بابل را در چند خواننده پاپ خلاصه کنیم، تصویر ناقصی خواهیم داشت.
بابل بخشی از فرهنگ موسیقی مازندران است و موسیقی این منطقه سابقهای بسیار گستردهتر از موسیقی پاپ شهری دارد.
آوازهای محلی، موسیقی آیینی، موسیقی مناسب جشنها و مراسم، آوازهای امیری و طالبا و سازهای بومی مانند لَلهوا بخشی از این میراث هستند.
در واقع، موسیقی بابل را میتوان در دو مسیر همزمان دید:
موسیقی بومی و مازندرانی که ریشه در فرهنگ شفاهی منطقه دارد،
و موسیقی شهری و حرفهای که با گسترش رادیو، ضبط، آموزش رسمی و رسانههای جدید توسعه پیدا کرده است.
همین دو مسیر در بسیاری از هنرمندان بابلی نیز به یکدیگر رسیدهاند.
موسیقی مازندران چه نقشی در هویت بابل دارد؟
برای شناخت موسیقی بابل باید به زبان و فرهنگ مازندران نیز توجه کرد.
بخشی از آوازهای محلی منطقه با زبان مازندرانی اجرا میشوند و موضوعات آنها از زندگی روزمره، عشق، طبیعت، کار، آیینها و روایتهای محلی گرفته شده است.
دلکش نمونهای تاریخی از هنرمندی است که این موسیقی را از فضای محلی به رادیو و مخاطب گستردهتر رساند.
در دورههای بعد نیز خوانندگان و تولیدکنندگان موسیقی مازندرانی به شکلهای جدیدتر به سراغ این میراث رفتهاند.
بنابراین موسیقی بابل را باید بخشی از یک جغرافیای بزرگتر موسیقایی دانست؛ جغرافیایی که مازندران و فرهنگ بومی آن را نیز در بر میگیرد.
فرهنگ بابل؛ شهری که آموزش را جدی گرفته است
فرهنگ بابل فقط در موسیقی خلاصه نمیشود.
این شهر در طول تاریخ معاصر خود چهرههایی در حوزههای ادبی، علمی، هنری، آموزشی و اجتماعی داشته است.
یکی از مهمترین نمادهای این نگاه به آموزش، سید حسین فلاح نوشیروانی است؛ خیر و نیکوکار بابلی که بخش مهمی از میراث خود را در راه آموزش و توسعه شهر و منطقه قرار داد.
روابط عمومی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، او را زاده روستای نوشیروانکلای بابل معرفی میکند و از مجموعهای گسترده از اقدامات او در حوزه آموزش، بهداشت و عمران یاد کرده است. یکی از مهمترین یادگارهای او نیز پایهگذاری دانشکده صنعتی بابل بود که بعدها به دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل تبدیل شد.
این موضوع برای هویت فرهنگی بابل اهمیت زیادی دارد.
زیرا وقتی از فرهنگ یک شهر حرف میزنیم، فقط از بناهای تاریخی یا افراد مشهور صحبت نمیکنیم؛ فرهنگ یک شهر از آموزش، هنر، علم، خیرخواهی و انتقال دانش به نسل بعد نیز ساخته میشود.
از این منظر، نوشیروانی بخشی از همان فرهنگ شهری است که بعدها در قالب دانشگاه، هنرستان، مراکز فرهنگی و مجموعههای آموزشی ادامه پیدا کرده است.
دانشگاه نوشیروانی؛ یکی از نمادهای فرهنگی بابل
دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل امروزه یکی از شناختهشدهترین مراکز علمی شهر است.
ریشههای این مجموعه به فعالیتهای سید حسین فلاح نوشیروانی در دهه ۱۳۴۰ بازمیگردد و مجموعه آموزشی آن در سال ۱۳۵۲ آغاز به پذیرش دانشجو کرد. این مرکز بعدها مراحل مختلف توسعه را پشت سر گذاشت و در سال ۱۳۸۷ به دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل ارتقا یافت.
حضور چنین مرکزی در بابل فقط یک موضوع دانشگاهی نیست.
این دانشگاه بخشی از تصویری است که بابل را به عنوان شهری با فرهنگ آموزش، دانش و پرورش نسل جدید معرفی میکند.
و همین نگاه، در حوزه هنر نیز اهمیت دارد.
موسیقی و آموزش؛ ادامه یک فرهنگ قدیمی
اگر از گذشته به امروز نگاه کنیم، یک خط مشترک قابل مشاهده است:
انتقال دانش از یک نسل به نسل دیگر.
در موسیقی سنتی، این انتقال معمولاً از طریق استاد و شاگرد اتفاق میافتاد.
در موسیقی محلی، بخش بزرگی از دانش موسیقایی به صورت شفاهی منتقل میشد.
امروز آموزش موسیقی شکلهای متنوعتری پیدا کرده است؛ از کلاس خصوصی و آموزشگاه گرفته تا دورههای تخصصی و محتوای آموزشی آنلاین.
در نتیجه، هنرجویی که امروز در کلاس موسیقی در بابل تار، سهتار، سنتور، کمانچه، ویولن، گیتار، پیانو، تنبک یا آواز یاد میگیرد، در واقع بخشی از همان زنجیره قدیمی آموزش هنر را ادامه میدهد؛ فقط ابزار و محیط آموزش تغییر کرده است.
اگر در بابل بخواهیم موسیقی یاد بگیریم، چه انتخابهایی داریم؟
امروز علاقهمند به موسیقی در بابل با انتخابهای بسیار بیشتری نسبت به نسلهای گذشته روبهرو است.
برای علاقهمندان موسیقی ایرانی، سازهایی مانند:
تار، سهتار، سنتور، کمانچه، نی، تنبک و دف
مسیرهای متفاوتی ایجاد میکنند.
برای علاقهمندان موسیقی کلاسیک و پاپ نیز سازهایی مانند:
پیانو، ویولن، گیتار و گیتار الکتریک
گزینههای رایجتری هستند.
آواز نیز مسیر مستقلی دارد و هنرجو میتواند بر اساس هدف خود سراغ کلاس آواز، آموزش آواز یا آموزش آواز پاپ و ایرانی برود.
به همین دلیل، انتخاب آموزشگاه موسیقی در بابل بهتر است پس از مشخص شدن هدف هنرجو، ساز مورد علاقه، زمان تمرین و سبک موسیقی انجام شود.
بابل امروز؛ شهری برای ادامه دادن موسیقی
امروز نیز آموزش موسیقی در بابل جریان دارد و مجموعههای مختلفی در زمینه آموزش ساز، آواز و تولید موسیقی فعالیت میکنند.
برای نمونه، آکادمی موسیقی پرند در بابل نیز در زمینه آموزش موسیقی فعالیت دارد. آکادمی موسیقی پرند - Academy Parand
در کنار آن، مراکز آموزشی دیگری نیز در شهر فعالیت میکنند و همین تنوع نشان میدهد که موسیقی دیگر صرفاً فعالیتی محدود به محافل خصوصی نیست؛ بلکه بخشی از زندگی فرهنگی امروز بابل شده است.
مهمتر از تعداد آموزشگاهها، ایجاد فضایی است که هنرجو بتواند ساز مناسب خود را پیدا کند، مدرس مناسب را انتخاب کند و مسیر یادگیری را ادامه دهد.
از دلکش و مازیار تا هنرجوی امروز
شاید جذابترین بخش داستان موسیقی بابل همین پیوستگی باشد.
دلکش از بابل برخاست و صدای مازندران را به گوش مخاطبان گستردهتری رساند.
مازیار از همین شهر وارد مسیر موسیقی پاپ شد.
بیژن مرتضوی نام بابل را در کنار ویولن، آهنگسازی و موسیقی پاپ مطرح کرد.
بیژن بیژنی پیوندی میان آواز، موسیقی ایرانی، سهتار و خوشنویسی ایجاد کرد.
افشین نمونهای از نسل موسیقی پاپ مهاجر و گیتاریستهای ایرانی شد.
حامد پرند، مقتدی غرباوی و آریا آرامنژاد نیز بخشی از فضای موسیقی معاصر و ترانه اجتماعی را نمایندگی کردند.
در کنار همه این نامها، موسیقی محلی مازندران نیز مسیر خود را ادامه داده است.
پس تاریخ موسیقی بابل یک خط مستقیم نیست؛ مجموعهای از مسیرهای بههمپیوسته است.
جمعبندی موسیقی بابل بخشی از هویت فرهنگی شهر است
وقتی درباره موسیقیدانان بابل صحبت میکنیم، با مجموعهای از چهرهها و سبکهای متفاوت روبهرو هستیم.
از آوازهای مازندرانی و موسیقی محلی گرفته تا موسیقی دستگاهی، پاپ، ویولن، گیتار، آهنگسازی و ترانهسرایی.
دلکش و مازیار دو نام تاریخی بسیار مهم در این مسیر هستند؛ بیژن مرتضوی و بیژن بیژنی بخشی از نسل مهم موسیقی ایران را نمایندگی میکنند و افشین و آریا آرامنژاد نمونههایی از نسلهای بعدی موسیقی پاپ و معاصر هستند.
اما فرهنگ موسیقی بابل فقط در نام افراد خلاصه نمیشود.
این فرهنگ با موسیقی مازندران، زبان و آوازهای بومی، آموزش، هنر و انتقال تجربه از نسلهای گذشته به نسل امروز معنا پیدا میکند.
همانطور که سید حسین فلاح نوشیروانی با سرمایه خود زمینهای برای آموزش و توسعه نسلهای بعد فراهم کرد، امروز نیز آموزش هنر و موسیقی میتواند بخشی از سرمایه فرهنگی آینده بابل باشد.
شاید به همین دلیل است که وقتی یک کودک یا نوجوان بابلی امروز برای اولین بار ساز به دست میگیرد یا وارد کلاس آواز در بابل میشود، فقط یک مهارت جدید یاد نمیگیرد؛ او میتواند بخشی از داستان طولانی فرهنگ و موسیقی شهر خود را ادامه دهد.
منابع و مراجع
Encyclopaedia / منابع زندگینامهای مربوط به مازیار (عبدالرضا کیانینژاد) و تولد او در بابل.
منابع زندگینامهای دلکش و گزارشهای مربوط به اجرای آوازهای مازندرانی او.
منابع مربوط به بیژن مرتضوی، نوازنده ویولن، آهنگساز و خواننده متولد بابل.
منابع زندگینامهای بیژن بیژنی، خواننده موسیقی سنتی و متولد بابل.
MusicBrainz و منابع موسیقی درباره افشین جعفری و تولد او در بابل.
بابل شهر من - بابل نیوز - رزونامه زمان منابع زندگینامهای آریا آرامنژاد حامد پرند و مقتدی غرباوی و ارتباط او با شهر بابل.
روابط عمومی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل درباره زندگی و فعالیتهای سید حسین فلاح نوشیروانی و تأسیس دانشکده صنعتی بابل.
مجله فرهنگی و هنری بخارا؛ گزارش فرهنگی «شب بخارا در بابل» و اشاره به چهرههای فرهنگی و موسیقی مازندران در بابل.
