تاریخچه ساز سهتاردرکلاسهای موسیقی در بابل
از تنبورهای کهن تا یکی از مهمترین سازهای موسیقی ایرانی
صدای سهتار برای بسیاری از ایرانیها با خلوت، شعر، آواز و موسیقی دستگاهی گره خورده است. سازی کوچک و نسبتاً ظریف که برخلاف ظاهر سادهاش، امکانات بسیار زیادی برای بیان موسیقایی دارد.
اما سهتار از کجا آمده است؟ قدمت سهتار چقدر است؟ چرا به آن سهتار میگویند؟ آیا سهتار واقعاً سه سیم دارد؟ و این ساز چگونه به جایگاه امروزی خود در موسیقی ایرانی رسید؟
برای پاسخ به این پرسشها باید یک نکته را از ابتدا روشن کنیم: سهتار امروزی را نمیتوان با یک تاریخ مشخص بهعنوان «اختراع» یک فرد معرفی کرد. این ساز در خانوادهای از لوتهای دستهبلند قرار دارد و در طول تاریخ، در کنار سازهایی مانند تنبور و دیگر سازهای زهی ایرانی و آسیای مرکزی، تحول پیدا کرده است.
اگر پیش از شروع کلاس سهتار در بابل میخواهید بدانید این ساز چگونه به شکل امروزی رسیده، داستان آن از چندین قرن تحول موسیقی ایرانی عبور میکند.
سهتار دقیقاً چه نوع سازی است؟
سهتار یک ساز زهی مضرابی از خانواده لوتهای دستهبلند است. بدنه کوچک، دسته بلند و پردههای بستهشده روی دسته از ویژگیهای ظاهری آن هستند.
اما روش تولید صدا یکی از مهمترین ویژگیهای سهتار است: سیمها معمولاً با ناخن انگشت اشاره دست راست زخمه زده میشوند، نه با مضراب جداگانه.
مقاله های مطرح ایران، سهتار را از سازهای مهم موسیقی کلاسیک ایرانی معرفی میکند و آن را سازی با بدنه کوچک، دسته بلند و پردهدار میداند که چهار سیم دارد؛ یکی از سیمها نیز بهصورت «واخوان» استفاده میشود و مستقیماً انگشتگذاری نمیشود.
پس اگر جایی پرسیده شود:
«سهتار چند سیم دارد؟»
پاسخ امروزی چهار سیم است؛ هرچند نام «سهتار» به ساختار تاریخی ساز مربوط است.
چرا اسمش سهتار است، وقتی چهار سیم دارد؟
این یکی از جالبترین پرسشها درباره این ساز است.
نام «سهتار» به معنای سه سیم است و در روایت تاریخی ساز، سهسیمی بودن آن اهمیت داشته است. اما سهتار امروزی چهار سیم دارد.
منابع پژوهشی درباره تاریخ این خانواده از سازها نشان میدهند که سازهای نامگذاریشده بر اساس تعداد سیم، در سنت موسیقی فارسی سابقه داشتهاند؛ مانند دوتار، سهتار و چهارتار. ایرانیکا نیز در بررسی چهارتار توضیح میدهد که نمونههای اولیه سهتار در نگارههای تاریخی به شکل سهسیمی دیده میشوند و بعدها شکل چهار سیمی آن تثبیت شده است.
بنابراین، نام سهتار را نباید نشانه تعداد سیمهای ساز امروزی دانست.
ریشه سهتار به کدام ساز میرسد؟
این بخش از تاریخ سهتار کمی پیچیدهتر است.
گاهی در مطالب اینترنتی گفته میشود که «سهتار مستقیماً از تنبور به وجود آمده است». چنین جملهای بیش از حد قطعی است.
منابع پژوهشی، سهتار را در خانوادهای گستردهتر از لوتهای دستهبلند قرار میدهند. ایرانیکا درباره تحول سازهای این خانواده توضیح میدهد که تنبورهای اولیه میتوانستند به انواعی با تعداد سیمهای متفاوت تبدیل شوند و سازهایی مانند تنبور، سهتار و چهارتار در این روند تاریخی شکل گرفتهاند.
پس دقیقتر است بگوییم:
سهتار حاصل یک روند تاریخی در خانواده سازهای زهی دستهبلند ایرانی و منطقهای است، نه اینکه بتوانیم یک ساز مشخص را تنها «جد سهتار» معرفی کنیم.
این نگاه علمیتر، از بسیاری از روایتهای سادهشده اینترنتی دقیقتر است.
قدیمیترین سهتار چه زمانی ساخته شده است؟
اگر سؤال شما این است که «قدیمیترین سهتار جهان کجاست؟»، باید با احتیاط پاسخ داد.
برای خودِ سهتار امروزی، نمیتوان یک نمونه باستانی را بدون تردید بهعنوان «اولین سهتار» معرفی کرد.
اما شواهد تصویری و متنی نشان میدهند که سازهای همخانواده سهتار قرنها در حوزه فرهنگی ایران و آسیای مرکزی وجود داشتهاند. در مقاله های مطرح، حتی اشاره میکنند که سهتار اولیه در نگارههای دورههای تاریخی به شکل سهسیمی دیده میشود.
بنابراین اگر در اینترنت با عددهایی مانند «سهتار چند هزار سال قدمت دارد؟» روبهرو شدید، بهتر است میان قدمت خانواده سازهای مشابه و قدمت سهتار امروزی تفاوت بگذارید.
سهتار چه زمانی به ساز مهم موسیقی ایرانی تبدیل شد؟
سهتار بهتدریج در سنت موسیقی ایرانی جایگاه خود را پیدا کرد و در موسیقی دستگاهی، بهخصوص در اجراهای خلوت و تکنوازی، به سازی بسیار مهم تبدیل شد.
در دوره قاجار، استادانی مانند میرزا عبدالله نقش مهمی در حفظ و انتقال ردیف موسیقی ایرانی داشتند. میرزا عبدالله از استادان برجسته تار و سهتار بود و ردیفی که از او به جا مانده، یکی از منابع اصلی آموزش موسیقی کلاسیک ایرانی در دوره معاصر محسوب میشود.
این اتفاق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سهتار فقط یک ساز برای اجرای چند ملودی نبود؛ بلکه وارد ساختار آموزشی و ردیف موسیقی ایرانی شد.
میرزا عبدالله چه نقشی در تاریخ سهتار داشت؟
میرزا عبدالله فراهانی یکی از چهرههای بسیار مهم موسیقی کلاسیک ایران در اواخر دوره قاجار بود.
او هم تار و هم سهتار مینواخت و ردیف موسیقی او تأثیر عمیقی بر آموزش موسیقی ایرانی در نسلهای بعد گذاشت. ایرانیکا ردیف میرزا عبدالله را یکی از منابع اصلی موسیقی کلاسیک ایرانی میداند که در هنرستانها، دانشگاهها و مراکز آموزشی مورد استفاده قرار گرفته است.
به همین دلیل، وقتی درباره تاریخ سهتار در موسیقی ایرانی صحبت میکنیم، نمیتوان نقش مکتب میرزا عبدالله را نادیده گرفت.
سهتار چرا با موسیقی دستگاهی ایران اینقدر هماهنگ است؟
یکی از ویژگیهای مهم سهتار، امکان اجرای ظریف فواصل موسیقی ایرانی است.
در موسیقی دستگاهی ایران، همه فواصل دقیقاً مطابق سیستم کوک مساوی موسیقی غربی نیستند و انعطاف در ارتفاع برخی نتها اهمیت دارد.
سهتار با پردههای متحرک و قابلیت تنظیم دقیقتر فواصل، امکان اجرای این ظرافتها را فراهم میکند. شواهد تاریخی نیز اشاره میکند که سازهایی مانند تار و سهتار، به دلیل پردههای متحرک، برای انعطاف فواصل موسیقی ایرانی مناسب هستند.
به همین دلیل، صدای سهتار فقط به جنس چوب یا اندازه بدنه آن مربوط نیست؛ ساختار ساز با نظام موسیقایی ایران ارتباط مستقیم دارد.
سهتار چگونه از ساز خلوت به ساز صحنهای رسید؟
سهتار هنوز هم با اجرای فردی و فضای خلوت شناخته میشود، اما در موسیقی معاصر حضور آن بسیار گستردهتر شده است.
نوازندگانی مانند سعید هرمزی، یوسف فروتن و احمد عبادی در شکلگیری و انتقال مکتبهای مهم سهتارنوازی نقش داشتند.
برای مثال، مقاله های مطرح ایران، سعید هرمزی را نوازنده برجسته تار و سهتار معرفی میکند که نزد درویشخان آموزش دیده بود و بخش مهمی از میراث سهتار را حفظ و منتقل کرد.
از سوی دیگر، یوسف فروتن نیز از استادان برجسته سهتار بود و نزد میرزا عبدالله و آقا حسینقلی آموزش دید.
امروز سهتار هم در تکنوازی، هم در همراهی آواز و هم در برخی گروههای موسیقی ایرانی و تلفیقی حضور دارد.
آیا سهتار فقط برای موسیقی سنتی است؟
نه.
ریشه اصلی سهتار در موسیقی کلاسیک ایرانی است، اما نوازندگان معاصر از آن در پروژههای مختلف موسیقایی استفاده کردهاند.
با این حال، اگر هدف شما یادگیری سهتار است، شناخت ردیف، دستگاهها، گوشهها و شیوه بیان موسیقی ایرانی بخش مهمی از مسیر آموزشی خواهد بود.
به همین دلیل سهتار برای کسی که به آواز ایرانی، شعر، بداههنوازی و فضای موسیقی دستگاهی علاقه دارد، میتواند انتخاب بسیار مناسبی باشد.
سهتار در بابل؛ چرا شناخت ساز قبل از شروع آموزش اهمیت دارد؟
برای کسی که در بابل زندگی میکند و به دنبال آموزش سهتار در بابل است، انتخاب استاد و مسیر آموزشی اهمیت زیادی دارد.
سهتار ممکن است در ظاهر سازی ساده و کوچک به نظر برسد؛ اما کنترل مضراب با ناخن، اجرای صحیح پردهها، شناخت دستگاهها، جملهبندی و ظرافتهای صوتی آن نیازمند آموزش اصولی است.
به همین دلیل، پیش از ثبتنام در کلاس سهتار در بابل بهتر است فقط به قیمت یا تعداد جلسات توجه نکنید. شیوه تدریس استاد، برنامه آموزشی و مسیری که برای رسیدن از تمرینهای ابتدایی به اجرای قطعه و ردیف در نظر گرفته شده، اهمیت بیشتری دارد.
چرا سهتار برای بعضی هنرجویان جذابتر از تار است؟
این سؤال را بسیاری از علاقهمندان هنگام انتخاب ساز ایرانی مطرح میکنند.
سهتار نسبت به تار بدنه کوچکتر و وزن کمتری دارد و شیوه نوازندگی آن نیز متفاوت است. صدای آن معمولاً ظریفتر و خلوتتر شنیده میشود.
تار از طرف دیگر، بدنه بزرگتر و صدای پرقدرتتری دارد و تکنیک مضراب آن با سهتار تفاوت اساسی دارد.
بنابراین اگر بین تار و سهتار مردد هستید، فقط ظاهر دو ساز را مقایسه نکنید؛ شخصیت صوتی و شیوه نوازندگی آنها نیز باید در انتخاب شما نقش داشته باشد.
سهتار؛ سازی که نامش از گذشته آمده اما صدایش هنوز زنده است
تاریخ سهتار را نمیتوان در یک تاریخ یا نام یک ساز خلاصه کرد.
این ساز در بستر خانوادهای از لوتهای دستهبلند شکل گرفته، در فرهنگ موسیقایی ایران رشد کرده و در دورههای مختلف توسط استادان و نوازندگان گسترش یافته است. از سهتارهای تاریخی سهسیمی تا ساز چهار سیمی امروزی، از محافل خصوصی تا آموزشگاهها و صحنههای اجرای معاصر، مسیر این ساز با تاریخ موسیقی ایرانی گره خورده است.
امروز اگر کسی عبارتهایی مانند «سهتار چیست؟»، «سهتار از کجا آمده؟»، «قدمت سهتار چقدر است؟»، «سهتار چند سیم دارد؟» یا «آموزش سهتار از کجا شروع میشود؟» را جستجو کند، پشت همه این پرسشها یک موضوع مشترک وجود دارد: شناخت سازی که بخش مهمی از هویت موسیقی ایرانی را شکل داده است.
اگر شما نیز در بابل به دنبال یادگیری یک ساز ایرانی هستید، آشنایی با این پیشینه میتواند شروع مناسبی برای تصمیمگیری درباره آموزش سهتار در بابل باشد؛ اما در نهایت، صدای ساز و ارتباطی که با آن برقرار میکنید، مهمتر از هر تعریف و توضیحی است.
منابع و مراجع
Encyclopaedia Iranica – Iran xi. Music؛ برای ساختار سهتار، جایگاه آن در موسیقی کلاسیک ایرانی و شیوه نوازندگی.
Encyclopaedia Iranica – Čahārtār، نوشته Jean During؛ برای ریشههای تاریخی نامگذاری سازهای بر پایه تعداد سیم و شواهد مربوط به سهتارهای اولیه.
Encyclopaedia Iranica – Dotār؛ برای بررسی خانواده تنبورها و تحول تاریخی سازهای لوت دستهبلند مانند سهتار.
Encyclopaedia Iranica – Mirza ʿAbdallāh؛ برای نقش میرزا عبدالله در سنت تار و سهتار و انتقال ردیف موسیقی ایرانی.
Encyclopaedia Iranica – Hormozi, Saʿid؛ برای نقش سعید هرمزی در سنت سهتارنوازی ایران.
Encyclopaedia Iranica – Forutan, Yusof؛ برای جایگاه یوسف فروتن در مکتب سهتارنوازی.
منابع فارسی آموزش موسیقی درباره پیشینه سهتار برای مقایسه روایتهای رایج در منابع ایرانی.
