تاریخچه ساز تار

از ریشه‌های سازهای ایرانی تا جایگاه تار در موسیقی امروز بابل

تار یکی از شناخته‌شده‌ترین سازهای موسیقی ایرانی است؛ سازی با کاسه‌ای دو قسمتی، دسته‌ای بلند و صدایی که برای بسیاری از شنوندگان با موسیقی دستگاهی ایران شناخته می‌شود. علاقه مندان تار در بابل و دگر جاهای ایران عزیز، به شدت درباره تاریخ این ساز کنجکاو هستند.

اما واقعا، تار از کجا آمده است؟ قدمت ساز تار چقدر است؟ آیا تار همان سازی است که در گذشته وجود داشته؟ چه کسی تار امروزی را ساخت؟ و چرا تار به یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی ایرانی تبدیل شد؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها باید میان ریشه تاریخی خانواده سازهای زهی ایرانی و شکل امروزی تار تفاوت قائل شویم. نمی‌توان با اطمینان گفت تار امروزی در یک تاریخ مشخص توسط یک فرد اختراع شده است. آنچه منابع معتبر نشان می‌دهند، شکل‌گیری تدریجی این ساز و تکامل آن در سنت موسیقی ایران، به‌ویژه در دوره‌های متأخر، است.

اگر پیش از شروع کلاس تار در بابل می‌خواهید با گذشته این ساز آشنا شوید، تاریخ تار را بهتر است از همین مسیر دنبال کنیم.

تار چیست و چه ویژگی‌ای آن را از سازهای دیگر جدا می‌کند؟

تار یک ساز زهی مضرابی از خانواده لوت‌های دسته‌ بلند است که با مضراب نواخته می‌شود.

مهم‌ترین ویژگی ظاهری تار ایرانی، کاسه‌ای است که از دو بخش به هم پیوسته تشکیل شده و در نمای روبه‌رو شکلی شبیه عدد هشت ایجاد می‌کند. دسته بلند، پرده‌های بسته‌شده و شش سیم از دیگر ویژگی‌های تار امروزی هستند.

تار در موسیقی کلاسیک ایرانی و بابلی نقش بسیار مهمی دارد و از سازهایی است که برای اجرای ردیف و موسیقی دستگاهی به‌کار می‌رود. منابع پژوهشی ایرانیکا نیز تار را یکی از سازهای اصلی و مهم موسیقی ایرانی معرفی می‌کنند.

به همین دلیل، جستجوی عباراتی مانند «تار چیست؟»، «ساز تار چگونه نواخته می‌شود؟» و «تار ایرانی چه ویژگی‌هایی دارد؟» فقط به معرفی ظاهری ساز محدود نمی‌شود؛ ساختار تار با شیوه موسیقی ایرانی ارتباط نزدیکی دارد.

تار از کجا آمده است؟

این سؤال یکی از دشوارترین بخش‌های تاریخ ساز تار است!

در برخی منابع عمومی، تار به سازهای بسیار قدیمی مانند تنبور نسبت داده می‌شود و گاهی حتی گفته می‌شود شکل امروزی آن در یک دوره مشخص توسط یک سازنده ساخته شده است. اما چنین روایت‌هایی را نمی‌توان بدون بررسی منابع تاریخی معتبر به‌عنوان یک واقعیت قطعی پذیرفت.

تار امروزی در خانواده گسترده‌ای از لوت‌های دسته‌بلند قرار می‌گیرد؛ خانواده‌ای که در ایران و مناطق پیرامون آن سابقه‌ای طولانی دارد.

بنابراین دقیق‌تر است بگوییم:

تار امروزی نتیجه یک روند تاریخی و سازشناختی است که در طول زمان شکل گرفته و در موسیقی ایران به ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود رسیده است.

این نکته مهم است؛ زیرا «قدمت سازهای زهی ایرانی» با «قدمت تار امروزی» یکسان نیست.

آیا تار یک ساز باستانی است؟

اگر منظور از «تار» همان ساز امروزی با کاسه دو قسمتی و شش سیم باشد، نمی‌توان آن را بدون قید و شرط یک ساز باستانی دانست.

سازهای زهی و لوت‌های دسته‌بلند سابقه‌ای بسیار قدیمی در فرهنگ موسیقایی ایران و مناطق اطراف داشته‌اند، اما شکل ظاهری و ساختار تار در دوره‌های مختلف تغییر کرده است.

بنابراین اگر با عبارت‌هایی مانند «تار چند هزار سال قدمت دارد؟» یا «قدیمی‌ترین تار جهان کجاست؟» روبه‌رو شدید، باید میان سازهای هم‌خانواده تاریخی و تار ایرانی امروزی تفاوت بگذارید.

این نگاه، از نسبت دادن یک ساز امروزی به یک نمونه باستانی بدون شواهد کافی دقیق‌تر است.

تار چه زمانی به شکل امروزی نزدیک شد؟

شواهد تاریخی و تصویری مربوط به دوره‌های متأخر ایران نشان می‌دهند که تار به تدریج به ساختاری نزدیک به ساز امروزی رسیده است.

در دوره قاجار، تار به یکی از سازهای مهم محافل موسیقی ایران تبدیل شد و نوازندگان برجسته‌ای در دربار و محافل هنری به آن پرداختند.

در همین دوره بود که خاندان‌های مهم موسیقی ایران نقش بسیار بزرگی در تثبیت شیوه نوازندگی و انتقال ردیف ایفا کردند.

یکی از مهم‌ترین این خاندان‌ها، خاندان علی‌اکبر فراهانی بود.

علی‌اکبر فراهانی چه نقشی در تاریخ تار داشت؟

علی‌اکبر فراهانی از مهم‌ترین نوازندگان تار در دوره قاجار بود و در دربار ناصرالدین‌شاه جایگاه برجسته‌ای داشت.

ایرانیکا او را از مشهورترین نوازندگان تار در دربار ناصرالدین‌شاه معرفی می‌کند. پس از مرگ زودهنگام او، میراث موسیقایی‌اش از طریق نزدیکان و شاگردانش ادامه پیدا کرد.

فرزندان و شاگردان این مکتب بعدها نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری سنت آموزشی تار و موسیقی دستگاهی ایران داشتند.

از همین‌جا نام‌هایی مانند میرزا عبدالله و آقا حسینقلی وارد مهم‌ترین بخش تاریخ تار می‌شوند.

میرزا عبدالله چه نقشی در تاریخ  تار داشت؟

میرزا عبدالله از مهم‌ترین چهره‌های موسیقی کلاسیک ایران در اواخر دوره قاجار بود.

او نوازنده تار و سه‌تار بود و بخش بزرگی از میراث موسیقی استادان نسل‌های قبل را گردآوری و سازمان‌دهی کرد.

مقاله های مطرح اذهان می کنند، ردیف میرزا عبدالله را قدیمی‌ترین نسخه مستند از نظام هفت دستگاه معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که او مواد موسیقایی موجود در زمان خود را گردآوری، مرتب و آموزش داد.

اهمیت این موضوع برای تاریخ تار بسیار زیاد است.

تار فقط به‌عنوان یک ساز فیزیکی از نسلی به نسل دیگر منتقل نشد؛ بلکه ردیف، شیوه نوازندگی، جمله‌بندی و سنت آموزشی نیز از طریق استادان به شاگردان منتقل شد.

به همین دلیل، وقتی درباره تاریخ تار ایرانی صحبت می‌کنیم، تاریخ این ساز با تاریخ آموزش موسیقی دستگاهی ایران در آموزشگاههای موسیقی بابل، درهم‌تنیده است.

آقا حسینقلی و مکتب تار

یکی دیگر از نام‌های مهم تاریخ تار، آقا حسینقلی است.

او فرزند علی‌اکبر فراهانی بود و پس از درگذشت پدر، آموزش خود را از خانواده و استادان نزدیک ادامه داد. ایرانیکا او را یکی از مهم‌ترین نوازندگان تار معرفی می‌کند و می‌نویسد که میراث ردیف پدرش از طریق او و میرزا عبدالله ادامه پیدا کرد.

آقا حسینقلی بعدها استاد بسیاری از نوازندگان مهم شد و مکتب او تأثیر زیادی بر نسل‌های بعدی تار گذاشت.

به همین دلیل، در تاریخ آموزش تار در بابل و ایران، نام او در کنار میرزا عبدالله جایگاه ویژه‌ای دارد.

آیا میرزا رضا شیرازی سازنده تار امروزی بود؟

این یکی از ادعاهایی است که در منابع اینترنتی فارسی زیاد دیده می‌شود.

برخی منابع، میرزا رضای شیرازی را با شکل‌گیری تار امروزی مرتبط می‌دانند؛ اما نسبت دادن «اختراع تار امروزی» به یک شخص مشخص نیازمند احتیاط است.

ساختار سازهای ایرانی در طول زمان معمولاً نتیجه تغییرات تدریجی در اندازه، فرم کاسه، دسته، سیم‌ها، پرده‌بندی و شیوه ساخت بوده است.

بنابراین برای یک روایت تاریخی دقیق‌تر، بهتر است به جای عبارت قطعی «فلان شخص تار را اختراع کرد»، از نقش سازندگان و نوازندگان دوره قاجار در تکامل و تثبیت شکل تار صحبت کنیم.

این نگاه با شواهد تاریخی موجود سازگارتر است.

تار چند سیم دارد؟

تار ایرانی امروزی معمولاً شش سیم دارد که به صورت سه جفت تنظیم می‌شوند.

این ویژگی یکی از تفاوت‌های مهم تار ایرانی با برخی سازهای هم‌خانواده در منطقه است.

ساختار شش‌سیمی تار امروزی بخشی از هویت ساز است و در کنار کاسه دو قسمتی، دسته و پرده‌بندی آن، امکان اجرای ردیف و موسیقی دستگاهی ایرانی را فراهم می‌کند.

بنابراین اگر سؤال شما این است که «تار چند سیم دارد؟»، پاسخ مربوط به تار ایرانی امروزی شش سیم است.

چرا شکل کاسه تار شبیه عدد هشت است؟

یکی از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌های تار ایرانی، کاسه دو قسمتی آن است که در نمای روبه‌رو شکل عدد هشت ایجاد می‌کند.

این ساختار فقط جنبه ظاهری ندارد.

ابعاد کاسه، حجم داخلی، ضخامت صفحه و کیفیت ساخت ساز بر رنگ صوتی و پاسخ ساز تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل، سازندگان تار در طول تاریخ برای رسیدن به صدای مطلوب، در فرم و ساخت اجزای ساز تغییراتی ایجاد کرده‌اند.

در دوره قاجار، سازندگان ماهر به تدریج استانداردهای ساخت تار را بالاتر بردند و نمونه‌هایی با کیفیت ساخت بسیار بالا پدید آمدند.

تار چگونه به ساز اصلی موسیقی دستگاهی تبدیل شد؟

تار به دلیل قابلیت اجرای ملودی، ظرافت در مضراب‌زنی و امکان اجرای فواصل موسیقی ایرانی، به یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی دستگاهی تبدیل شد.

در کنار سه‌تار، تار یکی از سازهای اصلی برای اجرای ردیف سازی است.

ردیف میرزا عبدالله و سنتی که از طریق او و استادان هم‌دوره‌اش منتقل شد، نقش مهمی در تثبیت آموزش موسیقی کلاسیک ایرانی داشت. این سنت بعدها وارد هنرستان‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی موسیقی شد.

در نتیجه، تار فقط یک ساز محبوب نبود؛ بلکه به یکی از ابزارهای اصلی انتقال میراث موسیقی دستگاهی ایران تبدیل شد.

تار ایرانی با تار آذری چه تفاوتی دارد؟

این پرسش نیز هنگام جستجوی تاریخ و ساختار تار مطرح می‌شود. حتی تدریس تار در بابل هم، از این موضوع قافل مانده و تقریبا صحبتی در این باره نمی شود.

تار در فرهنگ‌های موسیقایی ایران، قفقاز و آذربایجان گونه‌های متفاوتی پیدا کرده است. تار ایرانی و تار آذربایجانی با وجود اشتراک نام و برخی ریشه‌های تاریخی، از نظر ساختمان، تعداد سیم، کوک، شیوه نوازندگی و کاربرد موسیقایی یکسان نیستند.

بنابراین هنگام جستجوی «تاریخ تار» باید مشخص کنیم درباره کدام سنت تار صحبت می‌کنیم.

مقاله حاضر درباره تار ایرانی در سنت موسیقی کلاسیک و دستگاهی ایران است.

تار در موسیقی معاصر ایران

تار با وجود ریشه عمیق در موسیقی دستگاهی، به گذشته محدود نمانده است.

در قرن بیستم، نوازندگان و آهنگسازان مختلف این ساز را وارد اجراهای صحنه‌ای، ضبط‌های استودیویی، ارکسترها و پروژه‌های موسیقایی جدید کردند.

هم‌زمان، آموزش تار نیز از شکل استاد-شاگردی سنتی به کلاس‌های رسمی موسیقی، هنرستان‌ها و مراکز آموزشی در شهرهای ایران، به ویژه در بابل، منتقل شد.

بعضی مقاله ها، توضیح می‌دهند که در قرن بیستم، آموزش موسیقی ایرانی با ایجاد هنرستان‌ها و دانشگاه‌ها و همچنین استفاده از روش‌های آموزشی و نت‌نویسی جدید، وارد مرحله تازه‌ای شد.

به این ترتیب، تار هم سنت خود را حفظ کرد و هم وارد ساختار آموزشی مدرن شد.

آیا تار برای شروع یادگیری موسیقی مناسب است؟

پاسخ برای همه یکسان نیست.

تار سازی است که نیاز به هماهنگی دقیق دست راست و چپ، شناخت پرده‌ها، کنترل مضراب و تمرین منظم دارد. البته که همه این موارد در آموزشگاه موسیقی پرند به یک باره آموزش داده نمی شود! لیکن، برای کسی که به موسیقی ایرانی، ردیف، ملودی و صدای پررنگ سازهای مضرابی علاقه دارد، می‌تواند انتخاب بسیار جذابی باشد.

اگر در بابل به دنبال آموزش تار  هستید، بهتر است پیش از انتخاب کلاس فقط به ظاهر ساز یا قیمت دوره توجه نکنید. همیشه آموختن ساز با سبک تدریس مدرس مربوط میباشد. نگرانی را از خود دور کنید و با کمک مدرس قدم به قدم در آکادمی ما به جلو حرکت کنید.

تجربه مدرسین آموزشگاه موسیقی پرند، روش آموزش ما، سطح‌بندی هنرجویان و اینکه آموزش از چه مسیری به اجرای قطعات و سپس ردیف می‌رسد، به شما کمک بسیاری خواهد کرد.

تار یا سه‌تار! کدام انتخاب بهتری است؟

یکی از طبیعی‌ترین تردیدها هنگام انتخاب ساز ایرانی، مقایسه تار و سه‌تار است. حتی در این انتخاب ساز سنتور هم مورد توجه است. پس لطفا قبل مطالعه ادامه این مطالب، مقاله ی تار، سه تار یا سنتور! را مطالعه کنید. 

این سازها در موسیقی دستگاهی ایران جایگاه مهمی دارند و البته که میرزا عبدالله هر دو ساز سه تار و تار را می‌نواخت.

اما شخصیت صوتی و شیوه نوازندگی آن‌ها متفاوت است.

تار معمولاً صدایی پرحجم‌تر و حضور پررنگ‌تری در گروه دارد، در حالی که سه‌تار صدایی ظریف‌تر و خلوت‌تر دارد.

به همین دلیل، اگر بین تار و سه‌تار مردد هستید، بهتر است قبل از ثبت‌نام صدای هر دو ساز را در اجرای واقعی بشنوید و ببینید کدام رنگ صوتی بیشتر با سلیقه شما هماهنگ است.

چرا شناخت تاریخ تار برای هنرجوی امروز اهمیت دارد؟

شناخت تاریخ یک ساز قرار نیست جای تمرین را بگیرد؛ اما می‌تواند به هنرجو کمک کند بداند سازی که انتخاب کرده، از چه سنتی آمده و چرا شیوه آموزشی خاصی دارد.

تار فقط مجموعه‌ای از سیم، چوب و پرده نیست.

پشت این ساز، زنجیره‌ای از استادان، نوازندگان، سازندگان، ردیف‌ها و شیوه‌های آموزشی قرار دارد که در طول نسل‌ها منتقل شده‌اند.

از علی‌اکبر فراهانی و آقا حسینقلی تا میرزا عبدالله و نسل‌های بعد، تاریخ تار با تاریخ موسیقی کلاسیک ایران پیوند خورده است.

تار در بابل؛ انتخاب ساز پیش از انتخاب کلاس

برای هنرجویی که به دنبال کلاس تار در بابل یا یادگیری تار در بابل است، شناخت ساز قبل از ثبت‌نام می‌تواند تصمیم منطقی‌تری ایجاد کند.

اگر به موسیقی ایرانی، شعر، آواز و ردیف علاقه دارید، تار می‌تواند یکی از گزینه‌های اصلی شما باشد.

اما اگر صدای ظریف‌تر و خلوت‌تر را ترجیح می‌دهید، ممکن است سه‌تار انتخاب مناسب‌تری باشد. اگر هم به سازهای دیگری مانند سنتور یا کمانچه علاقه دارید، بهتر است قبل از ثبت‌نام، با مشاورین هنری ما بصورت آنلاین راهنمایی بگیرید.

انتخاب ساز در نهایت به یک پاسخ واحد برای همه افراد نمی‌رسد؛ ساز مناسب، سازی است که هم با علاقه شما و حس زندگی و احساسات شما، هماهنگ باشد و هم با زمانی که واقعاً می‌توانید برای یادگیری اختصاص دهید.

جمع‌بندی

تاریخ تار، بخشی از تاریخ موسیقی ایرانی است

تار امروزی حاصل یک لحظه مشخص یا اختراع یک فرد نیست؛ بلکه نتیجه روندی طولانی در تحول سازهای زهی و فرهنگ موسیقایی ایران است.

این ساز در دوره قاجار به یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی ایران تبدیل شد و چهره‌هایی مانند علی‌اکبر فراهانی، آقا حسینقلی و میرزا عبدالله در گسترش سنت نوازندگی و آموزش آن نقش مهمی داشتند.

میرزا عبدالله با گردآوری، تنظیم و آموزش ردیف، نقشی تعیین‌کننده در انتقال میراث موسیقی دستگاهی به نسل‌های بعد داشت و تار نیز یکی از مهم‌ترین سازهای این سنت باقی ماند.

امروز تار همچنان یکی از نمادهای موسیقی ایرانی است؛ سازی که هم در آموزش موسیقی سنتی و هم در اجراهای حرفه‌ای حضور دارد.

بنابراین اگر عباراتی مانند «تاریخچه ساز تار»، «تار از کجا آمده»، «قدمت تار»، «تار چند سیم دارد»، «تار ایرانی چیست» یا «تاریخ تار در ایران» را جستجو می‌کنید، پاسخ را نباید در یک تاریخ یا نام یک سازنده خلاصه کرد. تاریخ تار، داستان شکل‌گیری و انتقال یک سنت موسیقایی است.

و اگر در بابل قصد شروع یادگیری این ساز را دارید، آشنایی با این گذشته می‌تواند مقدمه‌ای مناسب برای انتخاب آگاهانه‌تر آموزش تار در بابل باشد.

منابع و مراجع

• Encyclopaedia Iranica، Iran xi. Music؛ برای جایگاه تار در موسیقی کلاسیک ایران و تحول موسیقی دستگاهی.

• Encyclopaedia Iranica، ʿAbdallāh, Mīrzā؛ برای نقش میرزا عبدالله، تار و سه‌تار و ردیف او در موسیقی ایرانی.

• Encyclopaedia Iranica، Ḥosaynqoli, Āqā؛ برای زندگی و نقش آقا حسینقلی در سنت تار.

• منابع سازشناسی و تاریخ موسیقی ایرانی درباره تحول تار در دوره قاجار و شکل امروزی آن.

• منابع فارسی تخصصی موسیقی برای مقایسه روایت‌های تاریخی رایج درباره منشأ و تحول تار.